ТОС ЫДЫК

Кижиниң салым-чолунга шуут холбашкан тос ыдык бар. Ол тос ыдык тус-тус уужур-уткалыг болгаш оларны чугле ашак апараган хамнар азы кадай апарган хамнар кылыр. Ол тос ыдык кижиниң азыраан малдары болгаш хайыралыг чүвелери болур. Тос чүзүн малдар дугайында, малдың тус-тус назыннарын, аттарын болгаш кандыг таварылгада канчаар ажыглаарын делгеренгей бижип каан, ынчангаш чүнү-чүнү ыдыктаарын кыскалай аарак көрээли. 

1. Хойну ыдыктаары. Кыс уругнуң боску тунар, улгады берген кадай кижиниң шаг-шинээ баксыраар болза, калчан ак хойгу ыдыкатаар. Хам кижини хооп эккээр, ол хам алгангаш, ыдыктап каар. Аарыг кижини экиртип алыр дээш азы багай чүвени кыс чаяанныг улуска бодурбас дээш, хойну ыдыктаар.

2. Сергени ыдыктаары. Чамдык өгнүң одунуң ээзи кончуг дошкун, хензиг чүведен азарганыр болза хүртең дижир. От ээзин оожургадыр дээш, ак хавактыг шилгизимээр сергени ыдыктаар турган. Улаараар кижиге хамаарыштыр база сергени ыдыктаар турган.

3. Аътты ыдыктаары. Тыныжы кыскалаар кижиниң, хөрекке, дегдирген кижиниң база уйгу-дүжү баксыраан кижиниң көк-бора аъдын ыдыктаар турган. Оон ыңай кандыг-бир черже чорааш, аарый берген эр кижиниң аарын сегидер дээш, хөлге аъдын ыдыктаар турган.

4. Тевени ыдыктаары. Тываның бир чамдык кожууннарында тевелиг черлер бар. Ылангыя Таңды, Тес-Хем, Эрзин болгаш Чөөн-Хемчик кожуунарынга кодан-кодан тевелер тургулаан. Тевениң баштыңы буураны ыдыктаар турган, ооң кол утказы болза кодан доктаадып деп чүвеге хамааржыр, ол чүүл дээрге ол аалдың азыраан мал-маганы онча-менди болзун дээн уткалыг. Чылдың-на бодаганы удуп чыдырда, бөрүлер тудуп чиптер эңгин турар, ындыг эңгинни база ыдыктап турган.

5. Сарлыкты ыдыктаары. Бай-Тайга болгаш Мөнгүн-Тайга кожууннарында сарлыктар кончуг колдуг турар. Тываның өске кожууннарында база сарлык бар. Таңды сыннарының ээлери кежик хайырлазын дээш, сарлыкты ыдыктаар.

6. Буганы ыдыктаары. Шаанда Тываның кожуун бүрүзүнүң болгаш суму бүрүзүнүң девискээринге ыдыктыг бир улуг тайга турган. Тус черниң чурттакчы чону ыдыктыг тайгазынга бараан болуп, бодунуң кучу-шыдалдыг болурун күзеп, ак буганы ыдыктаар турган. Ыдыктыг ак буга Таңды ээзиниң сеткилин кончуг өөртүр дижир.

7. Ивини ыдыктаары. Тожу – иви малдыг чоннуң эрте шагдан нептерээн чурту. Арга-арыгның ээлери, таңны-сыннарның ээлери база чер-сугнуң ээлери бедик черни чурттаан кижилерге ачы-буянныг болзун, ивини ыдыктаар. Ыдыктап каан иви кодан ивилерниң баштыңы болур, ол чүүл дээрге хамык-ла буянныг чүве оон хамааржыр дээни ол болур.

8. Ыдык-Оъкту ыдыктаары. Төрээн төл кижиниң байы, адазының иизин истээр үрени, иезиниң чуртун ээлээр салгалы деп бистиң өгбелеривис ыначаар билип чораан. Шаанда өреге бүрүзүнге Ыдык-Оък албан турган. Ыдык-Оъкту шыырак хамга ыдыкталып алыр. Ыдык-Оъкта ажы-төлдүң сүнезини, кадык-шыырак чорууру болгаш омак-хөглүг чуртталгазы, сиңниккен болур. Уруг-дарыг думаалай бергенде, хам кижини эккелгеш, Ыдык-Оъкту чемгерер турган, ол болза семис иртти дөгергеш, ооң ужазын ооң баарынга салыры-дыр, дошкуургаан аажы-чаңын оожуктурары ол болур.

9. Хараачаны ыдыктаары. Тыва өгнүң хараачазы тос Дээрлер-биле туудуш харылзаалыг дижир. Чаа диккен өгнүң хараачазынга көк кадакты азы ак пөстү ыдыктап баглаар, ооң соонда хам кижини алгандырар болгаш хараачаны ыдыктап алыр. Өгнүң ээлери удуп чыдырда, тос дээрниң сылдыстары үстүүртен харап көрүп, оларның сүлде-чаяанын камгалап турар дижир. 

Амгы шагда тос ыдык шуут уттундурган. Тыва чоннуң буруңгу сүзүгленин, буянныг бодалын болгаш чүү чүвеге бүзүреп чораанын хандыр билип алыр дээр болза, эрги кодан малга ыдыктыг мал чораан болза, ол кодандан чаңгыс-даа мал оорлавас чораан. Ыдыктыг мал чораан кодандан мал оорлаан кижи назынындан кырып өлбес, хай-халаптан ълүр дээр чүве.

Информаторлар:

1. Монгуш Бора-Хөө Келдегейоолович, 1892-1970 чылдарда чурттап чораан, аңчы болгаш тоолчу, 1954 чылдың октябрь 4 чаазында дыңнап бижээн. Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей суур.
2. Суруңмаа Шожал Суртуй-оолович, 1915-1986 чылдарда чурттап чораан, 1985 чылдың ноябрь 6 чаазында дыңнап бижээн.
3. Оюн Люндуп Чаашович, 1915-1986 чылдарда чурттап чораан, 1985 чылдың август 17-де дыңнап бижээн. Таңды кожуун, Межегей суур.
4. Сегленмей Феликс Шаажаң-Хөөевич, 1917-1990 чылдарда чурттап чораан, чогаалчы. 1988 чылдың июнь 18-те дыңнап бижээн. Кызыл хоорай.
5. Лоюндуп Биче-оол Сержиевич, 1929 чылдың октябрь 1 чаазында Тес-Хем кожууннуң О-Шынаага төрүттүнген, чогаалчы. 1992 чылдың февраль 12-де дыңнап бижээн. Кызыл хоорай.
6. Кушкаш Татьяна Тюлюшевна, 1939 чылдың январь 9 чаазында Чаа-Хөл кожууннуң Кара-Талга төрүттүнген, башкы. 1992 чылдың февраль 9 чаазында дыңнап бижээн. Кызыл хоорай. 

М. Б. Кенин-Лопсан, "Тыва улустуң бурунгу ужурлары", 1994. 

https://vk.com/wall-165241324_7737